डिजिटल जगात हरवलेली एकाग्रता

आजच्या डिजिटल जगात एकाग्रता हरवली आहे असं म्हणणं चुकीचं नाही, कारण आपण ज्या वेगानं माहिती, दृश्यं, आवाज आणि उत्तेजनांच्या गर्दीत जगतोय, त्यात मन एका ठिकाणी थांबणं कठीण होत चाललं आहे. मोबाईल हातात घेतला की क्षणाक्षणाला काहीतरी नवीन समोर येतं—नोटिफिकेशन, मेसेज, कॉल, व्हिडिओ, रील्स, बातम्या—आणि मन त्या प्रत्येक गोष्टीकडे आपोआप ओढलं जातं. आपण एक काम करत असतो, पण मन दुसरीकडे असतं. पुस्तक वाचताना डोळे शब्दांवर असतात, पण विचार दुसरीकडे भटकत असतात. एखाद्या व्यक्तीशी बोलताना शरीर समोर असतं, पण लक्ष स्क्रीनकडे असतं. हळूहळू हीच सवय आपली नैसर्गिक अवस्था बनते, आणि मग लक्ष टिकत नाही याचं आश्चर्य वाटू लागतं. एकाग्रता हरवण्यामागे आळस नाही, बुद्धीची कमतरता नाही, तर सततच्या डिजिटल उत्तेजनांची सवय आहे. मनाला शांत बसण्याची सवयच राहिलेली नाही. काही क्षण काहीच न करता बसणं आज अस्वस्थ करणारं वाटतं. थोडासा वेळ मोकळा मिळाला की लगेच मोबाईल हातात जातो, कारण मनाला रिकामेपणाची भीती वाटते. पण हाच रिकामेपणा एकाग्रतेसाठी आवश्यक असतो, हे आपण विसरलो आहोत. सतत काहीतरी पाहणं, ऐकणं, प्रतिसाद देणं यामुळे मनावर प्रचंड ताण येतो. आपण जाणीवपूर्वक थांबत नाही, त्यामुळे मनालाही विश्रांती मिळत नाही. आणि जिथे विश्रांती नाही, तिथे लक्ष टिकणं अशक्य होतं. आज अनेक जण म्हणतात की आधीसारखं वाचता येत नाही, अभ्यास होत नाही, कामात मन लागत नाही, पण त्याच वेळी ते दिवसातून अनेक तास स्क्रीनवर घालवतात. हे विरोधाभासासारखं वाटतं, पण खरं कारण असं आहे की डिजिटल जग आपल्याला सतत “तुकड्यांत” विचार करायला शिकवतं. छोटे व्हिडिओ, छोटे मेसेज, छोटे अपडेट्स—या सगळ्यामुळे मन खोलात जाण्याऐवजी वरवर राहायला शिकतं. एकाग्रता म्हणजे एखाद्या गोष्टीत पूर्ण बुडून जाणं, पण डिजिटल सवयी आपल्याला सतत वर काढतात. त्यामुळे खोल विचार, सलग लक्ष आणि दीर्घ एकाग्रता हळूहळू कमी होत जाते. याचा परिणाम फक्त अभ्यास किंवा कामावर नाही, तर नात्यांवरही होतो. समोरचा बोलत असताना पूर्ण लक्ष न देणं, ऐकताना मध्येच मोबाईल पाहणं, भावनांपेक्षा स्क्रीनला प्राधान्य देणं—या सगळ्यामुळे संवाद पोकळ होतो. एकाग्रता हरवली की समजही कमी होते. कारण समजून घेण्यासाठी थांबावं लागतं, लक्ष द्यावं लागतं, आणि तेच आपण टाळतो. डिजिटल जगात आपण मल्टीटास्किंगला हुशारी समजतो, पण प्रत्यक्षात मल्टीटास्किंगमुळे मन अधिक गोंधळात पडतं. एकाच वेळी अनेक गोष्टी करण्याचा प्रयत्न करताना आपण कोणतीही गोष्ट पूर्णपणे करत नाही. त्यामुळे कामाचा दर्जा कमी होतो, समाधान कमी होतं, आणि मनात सतत अपूर्णतेची भावना राहते. ही अपूर्णता भरून काढण्यासाठी आपण पुन्हा स्क्रीनकडे वळतो, आणि हे एक दुष्टचक्र बनतं. आज एकाग्रता हरवण्याचं आणखी एक कारण म्हणजे सततची तुलना. सोशल मीडियावर इतरांचं आयुष्य पाहताना मन अस्वस्थ होतं. आपण स्वतःकडे लक्ष देण्याऐवजी इतरांकडे पाहण्यात वेळ घालवतो. त्यामुळे स्वतःच्या विचारांशी, गरजांशी आणि भावनांशी संपर्क तुटतो. एकाग्रता ही फक्त लक्ष देण्याची क्षमता नाही, तर स्वतःशी जोडलेलं राहण्याची क्षमता आहे. जेव्हा आपण सतत बाहेरचं जग पाहत राहतो, तेव्हा आतलं जग दुर्लक्षित होतं. आणि आतलं जग दुर्लक्षित झालं की मन अस्थिर होतं. डिजिटल जग आपल्याला वेग शिकवतं, पण स्थैर्य शिकवत नाही. सगळं पटकन हवं, लगेच हवं, बदलत राहिलेलं हवं—या अपेक्षांमुळे संयम कमी होतो. संयम कमी झाला की लक्ष टिकणं अवघड होतं. पूर्वी एखादी गोष्ट समजायला वेळ लागायचा, पण तो वेळ मनाला चालायचा. आज मात्र थांबणं म्हणजे वेळ वाया घालवणं असं वाटतं. पण खरं तर एकाग्रतेसाठी थांबणं आवश्यक आहे. मनाला कंटाळा येऊ देणं, काही क्षण शांत बसू देणं, कोणताही स्क्रीन न पाहता विचार करू देणं—या सवयी हळूहळू हरवत चालल्या आहेत. त्याचा परिणाम असा होतो की आपण स्वतःसोबत राहू शकत नाही. स्वतःसोबत राहता आलं नाही की लक्षही टिकत नाही. एकाग्रता म्हणजे फक्त बाहेरच्या गोष्टींवर लक्ष देणं नाही, तर आतल्या गोंधळाला थोडं शांत करणं आहे. डिजिटल जग आपल्याला सतत बाहेर खेचतं, पण आत पाहायला शिकवत नाही. म्हणूनच आज एकाग्रता हरवलेली वाटते. हे अपरिहार्य नाही, पण त्यासाठी जाणीवपूर्वक बदल करावे लागतात. प्रत्येक वेळेला मोबाईल उचलायचाच आहे का, प्रत्येक नोटिफिकेशनला लगेच प्रतिसाद द्यायचाच आहे का, काही वेळ स्वतःसाठी शांत बसू शकतो का—हे प्रश्न स्वतःला विचारणं गरजेचं आहे. कारण एकाग्रता हरवणं म्हणजे फक्त लक्ष कमी होणं नाही, तर आयुष्याची खोली कमी होणं आहे. जेव्हा लक्ष टिकत नाही, तेव्हा अनुभवही वरवरचे राहतात. आणि आयुष्य वरवरचं झालं की समाधान कमी होतं. डिजिटल जग आपल्यासाठी आहे, आपण डिजिटल जगासाठी नाही—हे लक्षात आलं तरच हरवलेली एकाग्रता हळूहळू परत येऊ शकते. मनाला थोडी शांतता, थोडा वेळ आणि थोडं लक्ष दिलं, तरच ते पुन्हा एका ठिकाणी थांबायला शिकेल.