वस्तीवर त्या रात्री एका वेगळ्याच प्रकारची शांतता होती. अविनाश आपल्या दुचाकीवरून निघून गेला होता, पण त्याने मागे एक असा प्रस्ताव ठेवला होता ज्याने सयाजी तात्यांच्या चेहऱ्यावर काळजीत भर पडली होती. खंडू आपल्या पालाबाहेर अंधारात बसून हे सगळं पाहत होता.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी कामावर जाण्यापूर्वी सयाजी तात्यांनी खंडूला बाजूला बोलावलं. तात्यांचे डोळे सांगत होते की काहीतरी गंभीर घडलंय.
"काय झालं तात्या? रात्री काय बोलला तो शहरातला पाहुणा?" खंडूने धीर एकवटून विचारलं.
तात्यांनी दीर्घ निश्वास सोडला. "खंडू, अविनाशला सजू पसंत आहे. लग्न करायला त्याची तयारी आहे, पण त्याने एक अट ठेवलीय. तो म्हणतोय की लग्नानंतर सजूने पुन्हा कधीही वस्तीवर यायचं नाही आणि तिने या धनगरी व्यवसायाशी, मेंढरांशी असलेला नातं तोडायला हवं. त्याला सजू 'सुधारलेली' हवीय."
खंडूचा हात हातातल्या काठीवर घट्ट झाला. "म्हणजे? म्हणजे तिला आपल्या रक्ताच्या माणसांना आणि या मातीला विसरावं लागेल?"
"हो... आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, तो म्हणतोय की लग्नासाठी त्याला हुंडा नको, पण मला ही मेंढरं विकून शहरात त्याच्या नावावर एक छोटी जागा घेऊन द्यावी लागेल. तो म्हणतोय की सजूच्या भविष्यासाठी हे करावंच लागेल," तात्या हताशपणे म्हणाले.
खंडूच्या पायाखालची जमीन सरकली. मेंढरं विकणं म्हणजे धनगरासाठी स्वतःचं कातडं सोलून देण्यासारखं होतं. आणि सजूला तिच्या मुळांपासून तोडणं? हे प्रेम नव्हतं, तर हा सजूचा लिलाव होता.
तेवढ्यात तिथे सजू आली. तिने हे सगळं ऐकलं होतं. तिचे डोळे रागाने आणि दुःखाने लाल झाले होते. "बाबा, मी नाही करणार हे लग्न! जे माझ्या बापाच्या कष्टाच्या कमाईवर, या मुक्या जनावरांच्या जीवावर डोळा ठेवून आहेत, त्यांच्या घरात मी पायही ठेवणार नाही."
"पण सजू, आयुष्यभर ही वणवण करणार का तू? शहरात तुला सुख मिळेल गं," तात्या कळवळून म्हणाले.
"ज्या सुखात माझ्या माणसांचा वास नाही, ते सुख मला नकोय!" सजू ओरडली आणि धावत माळाच्या दिशेने गेली.
खंडू तिच्या मागे गेला. माळावरच्या एका जुन्या वडाच्या झाडाखाली सजू रडत बसली होती. खंडू तिच्याजवळ शांतपणे उभा राहिला. त्याने तिच्या डोक्यावर हात ठेवला नाही, कारण त्याला समाजाच्या मर्यादेचं भान होतं, पण त्याच्या नजरेत अथांग आधार होता.
"सजू, रडू नकोस. तू वाघिण आहेस धनगराची," खंडू हळूवार आवाजात म्हणाला.
"खंडू, का आपलं नशीब असं असतं? का आपल्याला दोन वेळच्या भाकरीसाठी आणि सन्मानासाठी इतकं लढावं लागतं? तो अविनाश मला वस्तू समजतोय आणि बाबांना वाटतंय की ते माझ्या भल्याचं आहे," सजू हुंदके देत म्हणाली.
"सजू, मी एक निर्णय घेतलाय," खंडूचा आवाज आता पोलादासारखा ठाम होता. "मी त्या सावकाराचे पैसे पंधरा दिवसांत नाही, तर दहा दिवसांत फेडणार. दिवसा खडी फोडीन आणि रात्री शहरातल्या मार्केटमध्ये हमाली करीन. तुझे वडील मेंढरं विकणार नाहीत आणि तुला त्या अविनाशकडे जायची गरज पडणार नाही. मी तात्यांना सिद्ध करून दाखवीन की एक मेंढपाळ सुद्धा आपल्या माणसांना सुखात ठेवू शकतो."
सजूने मान वर करून खंडूकडे पाहिलं. खंडूच्या डोळ्यांत जिद्द होती. त्या क्षणी सजूला जाणवलं की, शहरातल्या त्या चकचकीत आयुष्यापेक्षा या रांगड्या माणसाची साथ तिच्यासाठी जास्त मोलाची आहे.
पण संघर्ष अजून संपला नव्हता. खंडूने रात्रीच्या हमालीचं काम शोधायला सुरुवात केली. तो सलग १८-१८ तास काम करू लागला. शरीराची लाकडं झाली होती, डोळ्यांखाली काळी वर्तुळं आली होती, पण मनात सजूला वाचवण्याची ओढ होती.
आठव्या दिवशी, जेव्हा खंडू शहरात काम संपवून थकून भागून वस्तीवर परतत होता, तेव्हा त्याला रस्त्यात अविनाश आणि त्याची काही गुंड प्रवृत्तीची माणसं भेटली.
"काय रे खंडू? खूप शहाणपणा सुचलाय का तुला? तात्यांना तू भडकावतोयस असं ऐकलं मी," अविनाश गाडीवरून उतरत म्हणाला.
"मी कोणाला भडकावत नाही, मी फक्त सत्य बोलतोय. सजू तुझी मालमत्ता नाहीये," खंडू ताठ मानेने म्हणाला.
"असं? मग हे घे सत्य!" अविनाशने खुणावलं आणि त्याच्या माणसांनी खंडूवर हल्ला केला.
खंडू एकटा होता आणि ते चार जण. त्यांनी खंडूला बेदम मारहाण केली. खंडू रक्ताच्या थारोळ्यात जमिनीवर पडला. त्याने कमावलेले कष्टाचे पैसे त्याच्या खिशातून काढून घेण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. पण खंडूने मरणाच्या दारात असूनही आपला खिसा घट्ट पकडून ठेवला होता.
"हे पैसे... माझ्या सजूच्या सन्मानाचे आहेत... याला हात लावू देणार नाही," खंडू पुटपुटला आणि शुद्ध हरपला.
अंधाऱ्या रस्त्यावर खंडू रक्ताळलेल्या अवस्थेत पडला होता. इकडे वस्तीवर सजू काळजीत वाटेकडे डोळे लावून बसली होती. राघू जोरात ओरडत होता, जणू त्याला काहीतरी अघटित घडल्याची चाहूल लागली होती.
Download the app
आता वाचा ईराच्या कथा सोप्या पद्धतीने, आजच ईरा app इंस्टॉल करा