"ठेवलेली बाई, "रखैल"" इज्जत नेमकी कोणाची? नैतिकतेचा भार फक्त स्त्रीवरच का? लेखक: सुनिल जाधव पुणे 9359850065.
समाज काही शब्द वापरतो आणि त्या शब्दांसोबतच एखाद्या माणसाचं आयुष्य, अस्तित्व, भावना आणि स्वाभिमान एका क्षणात संपवून टाकतो. “ठेवलेली बाई” (रखैल) हा त्यातलाच एक शब्द आहे. हा शब्द ऐकताच समाजाचा चेहरा बदलतो, सुर बदलतो, विचार बदलतात. त्या स्त्रीबद्दल निर्णय आधीच झालेला असतो, ती चुकीची आहे, चारित्र्यहीन आहे, नैतिकतेच्या चौकटीबाहेर गेलेली आहे. पण या संपूर्ण प्रवासात एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते, पुरुष मात्र नेहमीच मोकळा, निष्पाप राहतो. त्याच्यावर प्रश्नचिन्ह उभं राहत नाही पण बदनामीचा, लाजेचा, अपमानाचा संपूर्ण भार एकट्या स्त्रीवर टाकला जातो.
खरं तर प्रश्न 'ठेवलेली बाई' या शब्दाचा नाही, प्रश्न आहे समाजाच्या दुटप्पी विचारांचा. प्रश्न आहे त्या मानसिकतेचा, जिथे स्त्री ही अजूनही स्वतंत्र माणूस नसून एखादी मालमत्ता, जबाबदारी किंवा नियंत्रणात ठेवायची गोष्ट समजली जाते. समाज विसरतो की ही स्त्रीसुद्धा माणूस आहे, तिला मन आहे, भावना आहेत, स्वप्नं आहेत, गरजा आहेत.
महत्त्वाचा प्रश्न असा आहे की कोणतीही स्त्री मनापासून, आनंदाने, अभिमानाने “ठेवलेली” म्हणून ओळखली जावी असं आयुष्य निवडते का? की परिस्थिती, एकाकीपणा, उपेक्षा, आर्थिक असुरक्षितता, भावनिक पोकळी आणि समाजाने दिलेली मर्यादित दारं तिला त्या वाटेवर ढकलतात?
आज आपण स्वतःला फार आधुनिक समजतो. डिजिटल युगात जगतो, सोशल मीडियावर प्रगत विचार मांडतो, स्त्री-पुरुष समानतेच्या घोषणा देतो. लिव्ह-इन रिलेशनशिप हा शब्द सहज स्वीकारतो. दोन प्रौढ व्यक्तींनी परस्पर संमतीने एकत्र राहणं म्हणजे प्रगल्भता, स्वातंत्र्य, आधुनिक विचारधारा असं आपण मानतो. पण हा स्वीकार सगळ्यांसाठी सारखा असतो का?
शहरात राहणाऱ्या, शिकलेल्या, आर्थिकदृष्ट्या सक्षम जोडप्यांसाठी लिव्ह-इन स्वीकारार्ह ठरतं. पण ज्या स्त्रीचं लग्न होत नाही, जी समाजाच्या “योग्य वयात” लग्नाच्या चौकटीत बसत नाही, जी कमी वयात विधवा होते, जी आयुष्याच्या प्रवासात एकटी पडते, तिच्यासाठी मात्र समाज अचानक परंपरेचा, संस्कारांचा, चारित्र्याचा पहारेकरी बनतो.
स्त्रीला इच्छा असणं, गरजा असणं, आजही समाजाला अस्वस्थ करतं. तिच्या गरजा म्हणजे आजही लाज, पाप, चुकीचा मार्ग समजला जातो. जसं पोटासाठी अन्नाची गरज असते, तसंच मनासाठी प्रेमाची आणि शरीरासाठी सहवासाची गरज असते, हे साधं, नैसर्गिक सत्य आहे. पण हे सत्य मान्य करायला समाज तयार नाही, विशेषतः स्त्रीच्या बाबतीत.
पुरुषाच्या बाबतीत मात्र सगळं वेगळं असतं. त्याच्या वासना “स्वभाव” ठरतात, त्याच्या चुकांना “चूक झाली” म्हणून माफ केलं जातं. पुरुष कितीही संबंध ठेवो, कितीही बायका असोत, तरी तो समाजात इज्जतदारच राहतो. त्याचं सामाजिक स्थान ढळत नाही. अनेकदा त्याला अनुभवी, चलाख, मर्द अशी बिरुदं दिली जातात. पण स्त्रीने आयुष्यात एक आधार शोधला, प्रेम शोधलं, सुरक्षितता शोधली, तर ती लगेच बदनाम होते.
हा दुहेरी निकष कुठून आला? नैतिकतेचे सगळे नियम स्त्रीसाठीच का? समाजाची नैतिकता इतकी कमकुवत आहे का की ती फक्त स्त्रीच्या वागणुकीवर टिकून आहे?
समाज अजूनही स्त्रीकडे स्वतंत्र व्यक्ती म्हणून पाहायला तयार नाही. तिची ओळख अजूनही कुणाच्या तरी नात्याशी जोडलेली असते, कुणाची तरी पत्नी, कुणाची तरी मुलगी, कुणाची तरी विधवा. पण ती स्वतः कोण आहे, हे विचारण्याची गरजच समाजाला वाटत नाही. तिच्या भावना, तिच्या गरजा, तिच्या वेदना, या सगळ्यांना दुय्यम स्थान दिलं जातं.
“ठेवलेली बाई” म्हणून ओळखली जाणारी स्त्री अनेकदा पुरुषाच्या शब्दांवर विश्वास ठेवते. प्रेमाच्या आश्वासनांवर, सुरक्षिततेच्या स्वप्नांवर ती आपलं आयुष्य गुंतवते. त्या पुरुषाला मात्र समाजात नाव असतं, कुटुंब असतं, प्रतिष्ठा असते, भविष्य असतं. ही स्त्री मात्र सावलीसारखी जगते, नाव नसलेलं, हक्क नसलेलं, उद्याची खात्री नसलेलं आयुष्य.
तिच्या आयुष्यात सण नसतात. सार्वजनिक आनंद नसतो. समाजात उघडपणे हसण्याचा अधिकार नसतो. ती कायम भीतीत जगते, लोक काय म्हणतील, उद्या काय होईल, हा आधार तुटला तर माझं काय? आणि तरीही समाज तिच्यावरच दोष ठेवतो. पुरुषावर नाही, परिस्थितीवर नाही, समाजाच्या रचनेवर नाही.
हा लेख अनैतिकतेचं समर्थन करत नाही. हा लेख जबाबदारीहीन संबंधांना समर्थन देत नाही. हा लेख फक्त एक प्रश्न विचारतो, दोष, शिक्षा आणि बदनामी समान का नसते? संबंध जर चुकीचा असेल, तर तो दोघांचाही चुकीचा असतो. मग सामाजिक शिक्षा फक्त स्त्रीलाच का?
स्त्रीला आयुष्यभर एकटी राहण्याची अपेक्षा समाज ठेवतो. तिच्या भावना गाडून ठेवाव्यात, गरजा मारून टाकाव्यात, आतून जळत राहावं, फक्त “चार लोक काय म्हणतील” या भीतीखाली जगावं, हा अन्याय नाही का? ही देखील मानसिक हिंसाच नाही का?
आज गरज आहे ती विचारांच्या प्रगल्भतेची. स्त्रीच्या आयुष्याकडे करुणेने, समजुतीने पाहण्याची. तिच्या चारित्र्यावर बोट ठेवण्याआधी तिच्या परिस्थितीचा विचार करण्याची. पुरुषाला जसं समाज सहज माफ करतो, तसंच माणूस म्हणून स्त्रीलाही समजून घेण्याची.
इज्जत ही शरीरावर अवलंबून नसते, ती माणुसकीवर अवलंबून असते. जोपर्यंत समाज स्त्रीची गरज म्हणजे पाप आणि पुरुषाची गरज म्हणजे स्वभाव असं समीकरण मानत राहील, तोपर्यंत समानतेच्या चर्चा फक्त भाषणांपुरत्याच राहतील.
समाज कधी हे मान्य करणार की स्त्री ही पूर्ण माणूस आहे? तिचं आयुष्यही प्रश्नांनी, संघर्षांनी, इच्छांनी आणि वेदनांनी भरलेलं आहे. न्याय हवा असेल, तर तो समान असला पाहिजे. अन्यथा नैतिकतेच्या नावाखाली होणारा अन्याय कायम स्त्रीलाच सहन करावा लागेल.
आज प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे,
इज्जत नेमकी कोणाची?
आणि पाप नेमकं कुणाचं?
इज्जत नेमकी कोणाची?
आणि पाप नेमकं कुणाचं?
लेखक: सुनिल जाधव, पुणे, 9359850065, topsunil@gmail.com
Download the app
आता वाचा ईराच्या कथा सोप्या पद्धतीने, आजच ईरा app इंस्टॉल करा