नाण्यांचा इतिहास

पैसा तांब्याचा होता पण त्याचा आकार लहान व वजनाने हलके झाले. पुढे त्याला मधून भोक पाडण्यात आले हा 'भोकाचा पैसा' म्हणून प्रसिद्ध होता. तांब्याच्या धातूत काटकसर करण्यासाठी त्याचा उपयोग झाला होता. राजचिन्ह म्हणून लहानशा मुकुटाची आकृती शिरोभागी राहू लागली. दुकानदार आत दोरा ओवून या पैशाची माळ करून लटकवून ठेवत होते. या भोकाच्या पैशाचे दोन घरगुती उपयोग होते. निरंजनातील फुलवात कलंडून जाऊ नये, म्हणून तो पैसा वरून फुलपातीचे टोक त्यात घालून वातीच्या बुडाशी ठेवीत. त्यामुळे वात शेवटपर्यंत सरळ राहत होती. दुसरा उपयोग म्हणजे मुली आपल्या कपाळावर गोल कुंकू लागावे म्हणून पैशाचा बुट्टा करीत होत्या. परंतु या घरगुती उपयोगाने पैशात तूट पडत असे. पण तुटवटा पडण्यास दुसरे कारण घडले. त्यामुळे हे नाणे संपुष्टात आले. गोल जाडे पेचखिळे बसवताना त्याखाली त्याचा दट्ट्या(डेबरी वाशर) म्हणून सर्रास वापर होऊ लागला. विशेष करून घरावर टीनाचे पत्रे पक्के करताना या नाण्याचा बराच उपयोग होत असे. शेवटी सरकारने हार स्वीकारून हे नाणे बंद केले. त्याऐवजी शासनाने भरीव व लहान आकाराच्या तांब्याचा पैसा काढला. पहिला पैसा निघाल्यावर तो दशमान नाणी सुरू होईपर्यंत पर्यंतच्या काळात बाजारात खुर्द्याची म्हणजे चिल्लर पैशाची दुकाने होती. रस्त्यावर कडेशी एका बैठकीवर दुकानदार बसत असे. त्याच्यापुढे ६३ पैशाच्या चवडी(ढीग) असत. एक रुपया नगदी घेऊन ती चवड तो गिऱ्हाईकास देत असे
त्याचे कमिशन एक पैसा होते.