शिवबाच्या राज्यात भाग २

गोविंद आता गावोगावी फिरू लागला होता. त्याला महाराजांनी एक विशेष काम दिले होते — मराठी भाषेतील लोकपरंपरा आणि साहित्य संकलित करणे.
तो पहिल्यांदा पंढरपूरच्या मार्गावर असलेल्या एका गावात गेला. तिथे कीर्तन सुरू होते.
कीर्तनकार म्हणत होता —
“तुका म्हणे शब्दांची शिदोरी घ्या…”
गोविंद मंत्रमुग्ध होऊन ऐकत होता. कीर्तन संपल्यावर तो त्या कीर्तनकाराजवळ गेला.
“मला तुमच्या अभंगांची नोंद करायची आहे,” तो म्हणाला.
कीर्तनकार हसले.
“अभंग हे फक्त गाणे नाहीत. ते लोकांचे जीवन आहेत.”
गोविंद गावातील स्त्रियांजवळही बसला. त्या धान्य निवडताना ओव्या म्हणत होत्या. त्या ओव्यांत घर, संसार, प्रेम आणि संघर्ष यांचे प्रतिबिंब होते.
एका वृद्ध स्त्रीने त्याला विचारले,
“बाळा, हे शब्द लिहून काय करणार?”
गोविंद म्हणाला,
“हे शब्द पुढच्या पिढीसाठी जतन करणार.”
स्त्रीच्या डोळ्यात पाणी आले.
“मग आमचे आयुष्य वाया गेले नाही.”
गोविंदची वही आता शब्दांनी भरत चालली होती. पण दरबारात काही लोकांना त्याचे काम पसंत नव्हते…

गोविंद पुढे प्रवास करत असताना त्याला जाणवू लागले की प्रत्येक गावाची भाषा, म्हणी आणि गाणी वेगळी असली तरी त्यात स्वराज्याचीच ओढ दडलेली आहे. एका गावात त्याला शेतकरी भेटले. ते बैलांना नांगर लावताना एक गाणे म्हणत होते. त्या गाण्यात मातीतल्या कष्टांचे आणि स्वाभिमानाचे चित्र उमटत होते. गोविंदने त्यांना विनंती केली आणि ते गाणे वहीत लिहून घेतले.
पुढील गावात त्याला एक वाचक भेटला जो मुलांना पोवाडे सांगत होता. शिवरायांच्या पराक्रमाचे वर्णन ऐकून लहान मुले भारावून जात होती. गोविंदने त्या वाचकाला विचारले,
“हे पोवाडे तुम्हाला कुणी शिकवले?”
वाचक म्हणाला,
“हे आमच्या पूर्वजांनी सांगितलेले आहेत. आम्ही ते पुढे सांगतो… कारण पराक्रम विसरला तर इतिहास हरवेल.”
गोविंदला हे ऐकून जाणवले की स्वराज्य फक्त किल्ल्यांत नाही, तर लोकांच्या स्मरणात जिवंत आहे. त्याने अनेक पोवाडे, लोककथा आणि म्हणी काळजीपूर्वक संकलित केल्या.
दरम्यान, दरबारात काही सरदारांना वाटत होते की हे काम फारसे महत्त्वाचे नाही. त्यांना युद्ध आणि प्रशासन अधिक गरजेचे वाटत होते. पण गोविंदला महाराजांच्या विचारांची खात्री होती. त्याला माहित होते की भाषा आणि संस्कृती जपली तरच स्वराज्य टिकेल.
एक संध्याकाळी तो मंदिराच्या ओट्यावर बसून आपल्या वहीतील शब्द वाचत होता. त्याला जाणवले — हे शब्द म्हणजे लोकांच्या भावना, श्रद्धा आणि इतिहासाची जिवंत साक्ष आहे. त्या क्षणी त्याने ठरवले की कोणत्याही अडचणी आल्या तरी तो हे कार्य पूर्ण करणार.