शिवबाच्या राज्यात
शब्दांचा अमर गड भाग ५ अंतिम भाग
शब्दांचा अमर गड भाग ५ अंतिम भाग
स्पर्धा
“गड दगडांनी उभे राहतात… पण संस्कृती शब्दांनी उभी राहते.”
गोविंदाचा ग्रंथ स्वराज्यात पसरू लागला. गावोगावी मराठी लेखन वाढू लागले.
महाराजांनी त्याला बोलावून म्हटले,
“तू शब्दांनी स्वराज्य मजबूत केलेस.”
गोविंद नम्रपणे म्हणाला,
“हा सन्मान मराठी भाषेचा आहे.”
राजगडावर सूर्य मावळत होता. गोविंद तटावर उभा राहून सह्याद्रीकडे पाहत होता.
त्याला जाणवत होते —
स्वराज्याची खरी ताकद तलवारीत नाही… तर शब्दांत आहे.
आणि त्या दिवशी स्वराज्यात शब्दांचा अमर गड उभा राहिला…
“गड दगडांनी उभे राहतात… पण संस्कृती शब्दांनी उभी राहते.”
गोविंदाचा ग्रंथ स्वराज्यात पसरू लागला. गावोगावी मराठी लेखन वाढू लागले.
महाराजांनी त्याला बोलावून म्हटले,
“तू शब्दांनी स्वराज्य मजबूत केलेस.”
गोविंद नम्रपणे म्हणाला,
“हा सन्मान मराठी भाषेचा आहे.”
राजगडावर सूर्य मावळत होता. गोविंद तटावर उभा राहून सह्याद्रीकडे पाहत होता.
त्याला जाणवत होते —
स्वराज्याची खरी ताकद तलवारीत नाही… तर शब्दांत आहे.
आणि त्या दिवशी स्वराज्यात शब्दांचा अमर गड उभा राहिला…
गोविंदाचा ग्रंथ स्वराज्यात पसरू लागल्यानंतर अनेक तरुण कारकून मराठीत लेखन करण्यास प्रेरित झाले. दरबारात मराठी भाषेचा वापर वाढू लागला. गावोगावी लोकांनी स्वतःच्या कथा आणि अनुभव लिहून ठेवण्याची परंपरा सुरू केली.
कीर्तनकार, संत आणि कवी यांना नवसंजीवनी मिळाली. अनेक गावांतून महाराजांकडे धन्यवादाचे संदेश येऊ लागले. लोकांना वाटू लागले की स्वराज्य त्यांच्या मनातील भाषा बोलते आहे.
गोविंद राजगडाच्या तटावर उभा राहून सह्याद्रीकडे पाहत होता. सूर्यास्ताच्या प्रकाशात त्याला स्वराज्याचे भवितव्य
उज्ज्वल दिसत होते. त्याला जाणवत होते की शब्दांच्या माध्यमातून संस्कृती जपली जाते आणि स्वाभिमान जागा राहतो.
कीर्तनकार, संत आणि कवी यांना नवसंजीवनी मिळाली. अनेक गावांतून महाराजांकडे धन्यवादाचे संदेश येऊ लागले. लोकांना वाटू लागले की स्वराज्य त्यांच्या मनातील भाषा बोलते आहे.
गोविंद राजगडाच्या तटावर उभा राहून सह्याद्रीकडे पाहत होता. सूर्यास्ताच्या प्रकाशात त्याला स्वराज्याचे भवितव्य
उज्ज्वल दिसत होते. त्याला जाणवत होते की शब्दांच्या माध्यमातून संस्कृती जपली जाते आणि स्वाभिमान जागा राहतो.
त्याच वेळी दरबारात अनेक विद्वान मराठी भाषेतील नव्या ग्रंथरचनेवर चर्चा करू लागले. काहींनी राज्याच्या विविध कामकाजासाठी मराठी शब्दसंपदा तयार करण्याचे कार्य सुरू केले. न्यायनिवाडा, महसूल आणि लष्करी व्यवहार यांसाठी सुटसुटीत मराठी शब्द वापरले जाऊ लागले. त्यामुळे सामान्य जनतेला राज्यकारभार समजणे अधिक सोपे झाले.
एकदा महाराजांनी दरबारात उपस्थित सरदारांकडे पाहत सांगितले,
“स्वराज्य हे फक्त भूमी जिंकून उभे राहत नाही. ते लोकांच्या मनात रुजले पाहिजे. आणि मन जिंकण्यासाठी त्यांची भाषा समजली पाहिजे.”
महाराजांचे हे शब्द ऐकून दरबारात उपस्थित सर्वांच्या मनात अभिमानाची भावना निर्माण झाली. गोविंद शांतपणे उभा होता, पण त्याच्या डोळ्यांत समाधानाची चमक होती. त्याला जाणवत होते की त्याचे कार्य आता एका व्यक्तीपुरते मर्यादित राहिले नव्हते; ते संपूर्ण स्वराज्याच्या सांस्कृतिक ओळखीचे प्रतीक बनले होते.
त्या रात्री सह्याद्रीच्या कड्यांवरून वाहणाऱ्या वाऱ्याच्या साक्षीने गोविंदाने आपल्या ग्रंथाच्या शेवटच्या पानावर लिहिले —
“भाषा जिवंत असेल तर संस्कृती अमर राहील… आणि संस्कृती अमर असेल तर स्वराज्य अढळ राहील.”
पुढील काही महिन्यांत गोविंदाचा ग्रंथ अनेक किल्ल्यांवर पोहोचला. राजगड, तोरणा, प्रतापगड आणि इतर गडांवरील कारकूनांनी मराठीत नोंदी लिहिण्याची पद्धत स्वीकारली. गावोगावी शाळांमध्ये मुलांना मराठी अक्षरांची ओळख करून दिली जाऊ लागली. कीर्तनांमध्ये आणि पोवाड्यांमध्ये स्वराज्याची कथा अधिक जोमाने सांगितली जाऊ लागली.
एकदा गोविंद एका लहानशा गावात गेला असता त्याने पाहिले — एक वृद्ध आजी आपल्या नातवाला ओवी शिकवत होती. त्या ओवीत स्वराज्याचा अभिमान आणि मातृभूमीवरील प्रेम दडलेले होते. ते दृश्य पाहून गोविंदाच्या डोळ्यांत अश्रू तरळले. त्याला जाणवले की त्याचे कार्य आता पुस्तकापुरते मर्यादित राहिले नव्हते; ते लोकांच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनले होते.
राजगडाच्या तटावर उभा राहून त्याने सह्याद्रीकडे पाहिले. सूर्य मावळत होता, पण त्या मावळत्या प्रकाशात त्याला नव्या युगाची पहाट दिसत होती. त्याच्या मनात एकच विचार घुमत होता —
स्वराज्याची खरी ताकद तलवारीच्या धारेत नसते… ती लोकांच्या मनातील अभिमानात आणि त्यांच्या भाषेतील आत्म्यात असते.
त्या संध्याकाळी सह्याद्रीच्या शांत साक्षीने स्वराज्याच्या इतिहासात एक अदृश्य पण अढळ गड उभा राहिला —
दगडांचा नव्हे… तर शब्दांचा.
आणि त्या शब्दांच्या गडावर उभे राहून स्वराज्य पुढील पिढ्यांना प्रेरणा देत राहिले.
एकदा महाराजांनी दरबारात उपस्थित सरदारांकडे पाहत सांगितले,
“स्वराज्य हे फक्त भूमी जिंकून उभे राहत नाही. ते लोकांच्या मनात रुजले पाहिजे. आणि मन जिंकण्यासाठी त्यांची भाषा समजली पाहिजे.”
महाराजांचे हे शब्द ऐकून दरबारात उपस्थित सर्वांच्या मनात अभिमानाची भावना निर्माण झाली. गोविंद शांतपणे उभा होता, पण त्याच्या डोळ्यांत समाधानाची चमक होती. त्याला जाणवत होते की त्याचे कार्य आता एका व्यक्तीपुरते मर्यादित राहिले नव्हते; ते संपूर्ण स्वराज्याच्या सांस्कृतिक ओळखीचे प्रतीक बनले होते.
त्या रात्री सह्याद्रीच्या कड्यांवरून वाहणाऱ्या वाऱ्याच्या साक्षीने गोविंदाने आपल्या ग्रंथाच्या शेवटच्या पानावर लिहिले —
“भाषा जिवंत असेल तर संस्कृती अमर राहील… आणि संस्कृती अमर असेल तर स्वराज्य अढळ राहील.”
पुढील काही महिन्यांत गोविंदाचा ग्रंथ अनेक किल्ल्यांवर पोहोचला. राजगड, तोरणा, प्रतापगड आणि इतर गडांवरील कारकूनांनी मराठीत नोंदी लिहिण्याची पद्धत स्वीकारली. गावोगावी शाळांमध्ये मुलांना मराठी अक्षरांची ओळख करून दिली जाऊ लागली. कीर्तनांमध्ये आणि पोवाड्यांमध्ये स्वराज्याची कथा अधिक जोमाने सांगितली जाऊ लागली.
एकदा गोविंद एका लहानशा गावात गेला असता त्याने पाहिले — एक वृद्ध आजी आपल्या नातवाला ओवी शिकवत होती. त्या ओवीत स्वराज्याचा अभिमान आणि मातृभूमीवरील प्रेम दडलेले होते. ते दृश्य पाहून गोविंदाच्या डोळ्यांत अश्रू तरळले. त्याला जाणवले की त्याचे कार्य आता पुस्तकापुरते मर्यादित राहिले नव्हते; ते लोकांच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनले होते.
राजगडाच्या तटावर उभा राहून त्याने सह्याद्रीकडे पाहिले. सूर्य मावळत होता, पण त्या मावळत्या प्रकाशात त्याला नव्या युगाची पहाट दिसत होती. त्याच्या मनात एकच विचार घुमत होता —
स्वराज्याची खरी ताकद तलवारीच्या धारेत नसते… ती लोकांच्या मनातील अभिमानात आणि त्यांच्या भाषेतील आत्म्यात असते.
त्या संध्याकाळी सह्याद्रीच्या शांत साक्षीने स्वराज्याच्या इतिहासात एक अदृश्य पण अढळ गड उभा राहिला —
दगडांचा नव्हे… तर शब्दांचा.
आणि त्या शब्दांच्या गडावर उभे राहून स्वराज्य पुढील पिढ्यांना प्रेरणा देत राहिले.
—------------------------------------
©® मीनाक्षी वैद्य
कथा समाप्त
©® मीनाक्षी वैद्य
कथा समाप्त
Download the app
आता वाचा ईराच्या कथा सोप्या पद्धतीने, आजच ईरा app इंस्टॉल करा