शिवबाच्या राज्यात
भाग ३ : मत्सराचा डाव
भाग ३ : मत्सराचा डाव
स्पर्धा
“शब्दांचे युद्ध तलवारीपेक्षा अधिक धोकादायक असते.”
गोविंदचा ग्रंथ आकार घेत होता. दरबारात त्याच्या कामाची चर्चा सुरू झाली होती.
पण फारशी विद्वान युसुफ खान याला हे अजिबात रुचले नाही.
तो काही सरदारांना म्हणाला,
“मराठी भाषा राज्यकारभारासाठी योग्य नाही. त्यामुळे स्वराज्य कमकुवत होईल.”
त्याने गुपचूप गोविंदाचा हस्तलिखित ग्रंथ चोरण्याचा कट रचला.
एका रात्री गोविंदाच्या कक्षातून त्याची वही चोरीला गेली. सकाळी हे पाहून गोविंद हादरून गेला.
त्याने स्वतःला दोष दिला.
“मी स्वराज्याचा विश्वासघात केला…”
तो निराश होऊन किल्ल्याच्या तटावर बसला होता. तेव्हा एक वृद्ध मावळा त्याच्याजवळ आला.
“महाराजांनी अनेक वेळा गड गमावले… पण स्वराज्य गमावले नाही,” मावळा म्हणाला.
गोविंदच्या डोळ्यात पुन्हा आशेचा प्रकाश चमकला.
“मी पुन्हा लिहीन,” तो ठामपणे म्हणाला.
पण चोरी करणारा व्यक्ती अजूनही दरबारातच होता…
पण फारशी विद्वान युसुफ खान याला हे अजिबात रुचले नाही.
तो काही सरदारांना म्हणाला,
“मराठी भाषा राज्यकारभारासाठी योग्य नाही. त्यामुळे स्वराज्य कमकुवत होईल.”
त्याने गुपचूप गोविंदाचा हस्तलिखित ग्रंथ चोरण्याचा कट रचला.
एका रात्री गोविंदाच्या कक्षातून त्याची वही चोरीला गेली. सकाळी हे पाहून गोविंद हादरून गेला.
त्याने स्वतःला दोष दिला.
“मी स्वराज्याचा विश्वासघात केला…”
तो निराश होऊन किल्ल्याच्या तटावर बसला होता. तेव्हा एक वृद्ध मावळा त्याच्याजवळ आला.
“महाराजांनी अनेक वेळा गड गमावले… पण स्वराज्य गमावले नाही,” मावळा म्हणाला.
गोविंदच्या डोळ्यात पुन्हा आशेचा प्रकाश चमकला.
“मी पुन्हा लिहीन,” तो ठामपणे म्हणाला.
पण चोरी करणारा व्यक्ती अजूनही दरबारातच होता…
त्या दिवशी मंदिराच्या ओट्यावर बसलेला गोविंद विचारमग्न झाला होता. त्याच्या वहीतील प्रत्येक ओळ त्याला जणू एका नवीन जगात घेऊन जात होती. त्या शब्दांत शेतकऱ्यांच्या घामाचा सुगंध होता, स्त्रियांच्या ओव्यांत संसाराची कडू-गोड चव होती, तर पोवाड्यांत स्वराज्याच्या पराक्रमाची ज्वाला पेटलेली होती.
पुढील काही दिवस तो सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेल्या छोट्या वाड्यांत गेला. तिथे त्याला गवळणींचा समूह भेटला. त्या गायी चारताना एक सुरेल गीत म्हणत होत्या. त्या गीतात निसर्ग, जनावरांवरील प्रेम आणि स्वराज्याबद्दलची निष्ठा गुंफलेली होती. गोविंदने त्या गीताची नोंद केली तेव्हा एक तरुण गवळण म्हणाली,
“साहेब, हे गाणं आमच्या आईकडून आम्हाला मिळालं… आता तुम्ही ते जपणार आहात तर आम्हाला समाधान आहे.”
या शब्दांनी गोविंदच्या मनात जबाबदारीची जाणीव आणखी दृढ झाली.
दरम्यान, काही गावांत त्याला विरोधालाही सामोरे जावे लागले. काहींना वाटत होते की त्यांच्या परंपरा लिहून ठेवणे म्हणजे त्यांचा गुपित उघड करणे. पण गोविंद शांतपणे त्यांना समजावत असे —
“ही परंपरा तुमची ओळख आहे. ती जपली नाही तर पुढील पिढीला आपला वारसा कसा कळेल?”
हळूहळू लोक त्याच्यावर विश्वास ठेवू लागले. त्यांनी त्याला जुने पोवाडे, म्हणी आणि आख्यायिका सांगितल्या.
प्रवासाच्या शेवटी गोविंदला स्पष्ट जाणवले — स्वराज्याची खरी ताकद तलवारीत नसून लोकांच्या मनात आणि त्यांच्या भाषेत दडलेली आहे. त्या जाणिवेने त्याच्या कार्याला अधिकच अर्थ प्राप्त झाला.
पुढील काही दिवस तो सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेल्या छोट्या वाड्यांत गेला. तिथे त्याला गवळणींचा समूह भेटला. त्या गायी चारताना एक सुरेल गीत म्हणत होत्या. त्या गीतात निसर्ग, जनावरांवरील प्रेम आणि स्वराज्याबद्दलची निष्ठा गुंफलेली होती. गोविंदने त्या गीताची नोंद केली तेव्हा एक तरुण गवळण म्हणाली,
“साहेब, हे गाणं आमच्या आईकडून आम्हाला मिळालं… आता तुम्ही ते जपणार आहात तर आम्हाला समाधान आहे.”
या शब्दांनी गोविंदच्या मनात जबाबदारीची जाणीव आणखी दृढ झाली.
दरम्यान, काही गावांत त्याला विरोधालाही सामोरे जावे लागले. काहींना वाटत होते की त्यांच्या परंपरा लिहून ठेवणे म्हणजे त्यांचा गुपित उघड करणे. पण गोविंद शांतपणे त्यांना समजावत असे —
“ही परंपरा तुमची ओळख आहे. ती जपली नाही तर पुढील पिढीला आपला वारसा कसा कळेल?”
हळूहळू लोक त्याच्यावर विश्वास ठेवू लागले. त्यांनी त्याला जुने पोवाडे, म्हणी आणि आख्यायिका सांगितल्या.
प्रवासाच्या शेवटी गोविंदला स्पष्ट जाणवले — स्वराज्याची खरी ताकद तलवारीत नसून लोकांच्या मनात आणि त्यांच्या भाषेत दडलेली आहे. त्या जाणिवेने त्याच्या कार्याला अधिकच अर्थ प्राप्त झाला.
ऐतिहासिक नोंद
शिवकालात दरबारात विविध भाषांचे विद्वान होते. फारशी भाषा प्रशासनात प्रचलित होती, पण शिवरायांनी स्थानिक भाषेला प्रोत्साहन दिले.
—------------------------------------
©® मीनाक्षी वैद्य
शिवकालात दरबारात विविध भाषांचे विद्वान होते. फारशी भाषा प्रशासनात प्रचलित होती, पण शिवरायांनी स्थानिक भाषेला प्रोत्साहन दिले.
—------------------------------------
©® मीनाक्षी वैद्य
Download the app
आता वाचा ईराच्या कथा सोप्या पद्धतीने, आजच ईरा app इंस्टॉल करा