माणूस जन्माला येतो तेव्हा त्याच्याकडे कोणतंच लेबल नसतं. ना तो चांगला, ना वाईट; ना यशस्वी, ना अपयशी. पण जसजसा तो समाजात मिसळतो, तसतसं त्याच्या कपाळावर अदृश्य लेबलं चिकटवली जातात. “हुशार,” “आळशी,” “गुन्हेगार,” “अपयशी,” “सुधारणार नाही”—ही शब्दं फक्त वर्णन नसतात; ती ओळख बनतात. आणि एकदा ओळख ठरली की, समाज त्या व्यक्तीकडे त्याच नजरेने पाहू लागतो. हाच तो लेबल लावणारा समाज.
लेबल लावणं सोपं असतं, समजून घेणं कठीण असतं. एखाद्या व्यक्तीच्या एका चुकांवरून त्याला कायमचं दोषी ठरवणं समाजाला सहज जमतं. परिस्थिती, मानसिक अवस्था, त्या क्षणाची पार्श्वभूमी—या गोष्टींकडे पाहण्याची तयारी कमी असते. परिणामी, माणूस स्वतःला सिद्ध करण्याआधीच समाज त्याचा निर्णय देऊन टाकतो. आणि हा निर्णय अनेकदा आयुष्यभर त्याच्या मागे लागून राहतो.
लेबलांची ताकद इतकी असते की ती व्यक्तीच्या आत्मविश्वासालाही बदलते. सतत “तू काही करू शकत नाहीस” असं ऐकणारा माणूस कधीतरी ते खरं मानू लागतो. शब्द फक्त आवाज नसतात; ते मनावर कोरले जातात. समाजाने दिलेली ओळख हळूहळू व्यक्तीची स्वतःची ओळख बनते. आणि इथेच लेबलांचा सर्वात मोठा धोका दडलेला असतो—ते व्यक्तीच्या शक्यता कमी करतात.
सोशल मीडियाने या लेबल संस्कृतीला अजून वेग दिला आहे. एका पोस्टवरून, एका व्हिडिओवरून किंवा एका क्षणावरून संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व ठरवलं जातं. लोक पूर्ण कहाणी जाणून घेण्यापेक्षा झटपट मत बनवतात. न्याय देण्याची घाई समजून घेण्यापेक्षा जास्त असते. परिणामी, समाजाचा आरसा सत्य दाखवत नाही; तो फक्त ठपका दाखवतो.
पण प्रत्येक लेबल कायमचं नसतं. माणसात बदलण्याची, शिकण्याची आणि पुढे जाण्याची क्षमता असते. समाजाची नजर बदलायला वेळ लागतो, पण व्यक्तीची जिद्द बदल घडवू शकते. जेव्हा माणूस स्वतःवर विश्वास ठेवतो, तेव्हा लेबलं हळूहळू गळून पडतात. कारण ओळख बाहेरून मिळत नाही; ती आतून तयार होते.
“लेबल लावणारा समाज” हा दोष देण्यासाठी नाही, तर आत्मपरीक्षणासाठी आहे. आपण इतरांना किती पटकन ठरवतो? आपण व्यक्तीला संधी देतो का? कारण प्रत्येक माणूस एका लेबलपेक्षा मोठा असतो. त्याच्या चुका त्याची संपूर्ण ओळख नसतात. जेव्हा समाज निर्णयाऐवजी समज निवडतो, तेव्हा लेबलं कमी होतात आणि माणुसकी वाढते.
शेवटी, लेबलं तात्पुरती असतात, पण माणसाची क्षमता कायम असते. समाजाचं मत बदलू शकतं, पण स्वतःवरचा विश्वास टिकला तर कोणतंही लेबल कायम राहत नाही. कारण माणूस शब्दांनी नव्हे—त्याच्या कृतींनी ओळखला जातो.
लेबल लावणं सोपं असतं, समजून घेणं कठीण असतं. एखाद्या व्यक्तीच्या एका चुकांवरून त्याला कायमचं दोषी ठरवणं समाजाला सहज जमतं. परिस्थिती, मानसिक अवस्था, त्या क्षणाची पार्श्वभूमी—या गोष्टींकडे पाहण्याची तयारी कमी असते. परिणामी, माणूस स्वतःला सिद्ध करण्याआधीच समाज त्याचा निर्णय देऊन टाकतो. आणि हा निर्णय अनेकदा आयुष्यभर त्याच्या मागे लागून राहतो.
लेबलांची ताकद इतकी असते की ती व्यक्तीच्या आत्मविश्वासालाही बदलते. सतत “तू काही करू शकत नाहीस” असं ऐकणारा माणूस कधीतरी ते खरं मानू लागतो. शब्द फक्त आवाज नसतात; ते मनावर कोरले जातात. समाजाने दिलेली ओळख हळूहळू व्यक्तीची स्वतःची ओळख बनते. आणि इथेच लेबलांचा सर्वात मोठा धोका दडलेला असतो—ते व्यक्तीच्या शक्यता कमी करतात.
सोशल मीडियाने या लेबल संस्कृतीला अजून वेग दिला आहे. एका पोस्टवरून, एका व्हिडिओवरून किंवा एका क्षणावरून संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व ठरवलं जातं. लोक पूर्ण कहाणी जाणून घेण्यापेक्षा झटपट मत बनवतात. न्याय देण्याची घाई समजून घेण्यापेक्षा जास्त असते. परिणामी, समाजाचा आरसा सत्य दाखवत नाही; तो फक्त ठपका दाखवतो.
पण प्रत्येक लेबल कायमचं नसतं. माणसात बदलण्याची, शिकण्याची आणि पुढे जाण्याची क्षमता असते. समाजाची नजर बदलायला वेळ लागतो, पण व्यक्तीची जिद्द बदल घडवू शकते. जेव्हा माणूस स्वतःवर विश्वास ठेवतो, तेव्हा लेबलं हळूहळू गळून पडतात. कारण ओळख बाहेरून मिळत नाही; ती आतून तयार होते.
“लेबल लावणारा समाज” हा दोष देण्यासाठी नाही, तर आत्मपरीक्षणासाठी आहे. आपण इतरांना किती पटकन ठरवतो? आपण व्यक्तीला संधी देतो का? कारण प्रत्येक माणूस एका लेबलपेक्षा मोठा असतो. त्याच्या चुका त्याची संपूर्ण ओळख नसतात. जेव्हा समाज निर्णयाऐवजी समज निवडतो, तेव्हा लेबलं कमी होतात आणि माणुसकी वाढते.
शेवटी, लेबलं तात्पुरती असतात, पण माणसाची क्षमता कायम असते. समाजाचं मत बदलू शकतं, पण स्वतःवरचा विश्वास टिकला तर कोणतंही लेबल कायम राहत नाही. कारण माणूस शब्दांनी नव्हे—त्याच्या कृतींनी ओळखला जातो.
Download the app
आता वाचा ईराच्या कथा सोप्या पद्धतीने, आजच ईरा app इंस्टॉल करा