ज्ञान विरुद्ध समज

आजच्या काळात आपण ज्ञानाने समृद्ध झालो आहोत, पण समज मात्र कमी होत चालली आहे, असं वाटणं चुकीचं ठरणार नाही. इंटरनेट, सोशल मीडिया, पुस्तके, व्हिडिओ आणि बातम्यांमुळे माहितीचा स्फोट झाला आहे. काही सेकंदांत आपण कोणत्याही विषयावर माहिती मिळवू शकतो, पण त्या माहितीचा अर्थ लावण्याची, ती पचवण्याची आणि जीवनात योग्य पद्धतीने वापरण्याची क्षमता मात्र मागे पडत आहे. ज्ञान म्हणजे माहिती जमा करणं, पण समज म्हणजे त्या माहितीतून योग्य निष्कर्ष काढणं, वास्तव ओळखणं आणि निर्णय घेताना विवेक वापरणं. आज अनेक लोकांकडे भरपूर ज्ञान असतं, पण ते योग्य वेळी, योग्य ठिकाणी आणि योग्य पद्धतीने वापरता येत नाही. परिणामी गैरसमज वाढतात, चुकीचे निर्णय घेतले जातात आणि वाद निर्माण होतात. ज्ञान वाढलंय, पण संयम कमी झालाय; माहिती वाढलीय, पण सहानुभूती कमी झालीय; शब्द वाढलेत, पण अर्थ कमी झाला आहे.
आज आपण मतं पटकन तयार करतो, पण परिस्थिती समजून घेण्याचा वेळ घेत नाही. एखादी बातमी वाचून लगेच प्रतिक्रिया देतो, पण तिच्यामागचं सत्य तपासत नाही. एखाद्या व्यक्तीबद्दल थोडी माहिती मिळाली की लगेच मत बनवतो, पण तिच्या परिस्थितीचा विचार करत नाही. हीच ज्ञान आणि समज यांच्यातली खरी दरी आहे. ज्ञान आपल्याला “माहित” देतं, पण समज आपल्याला “कळतं” शिकवते. केवळ माहिती असूनही समज नसली, तर ती माहिती चुकीच्या दिशेने वापरली जाते. त्यामुळेच आज अनेक समस्या ज्ञानाच्या अभावामुळे नाही, तर समजेच्या अभावामुळे निर्माण होतात.
शिक्षण व्यवस्थेतही आपण गुण, माहिती आणि तथ्यांवर जास्त भर देतो, पण समज, मूल्यं, निर्णयक्षमता आणि भावनिक बुद्धिमत्ता याकडे कमी लक्ष दिलं जातं. विद्यार्थ्यांकडे ज्ञान असतं, पण त्यांना आयुष्यात ते कसं वापरायचं, निर्णय कसे घ्यायचे, लोकांना कसं समजून घ्यायचं — हे शिकवलं जात नाही. परिणामी, हुशार असूनही अनेक लोक गोंधळलेले, असमाधानी आणि दिशाहीन वाटतात. ज्ञान माणसाला माहिती देतं, पण समज माणसाला परिपक्व बनवते.
आजच्या समाजात अनेक वाद, भांडणं आणि गैरसमज हे माहितीच्या कमतरतेमुळे नाही, तर समजुतीच्या कमतरतेमुळे होतात. लोक ऐकतात, पण समजून घेत नाहीत. वाचतात, पण विचार करत नाहीत. बोलतात, पण समोरच्याच्या भावनांचा विचार करत नाहीत. ज्ञानामुळे अहंकार वाढू शकतो, पण समज माणसाला नम्र बनवते. ज्ञान माणसाला बरोबर असल्याची भावना देते, पण समज माणसाला योग्य असल्याची जाणीव करून देते.
ज्ञान विरुद्ध समज ही केवळ बौद्धिक लढाई नाही, तर जीवनशैलीचीही लढाई आहे. आपण फक्त माहिती साठवणारे बनायचं, की परिस्थिती समजून घेणारे, निर्णय विवेकाने घेणारे आणि माणसं समजणारे बनायचं — हा खरा प्रश्न आहे. कारण केवळ ज्ञानाने आयुष्य समृद्ध होत नाही; समज असल्यावरच नातेसंबंध मजबूत होतात, निर्णय योग्य ठरतात आणि जीवन अधिक संतुलित होतं.
शेवटी, ज्ञान वाढवणं महत्त्वाचं आहे, पण त्याहून महत्त्वाचं आहे समज वाढवणं. कारण ज्ञान माणसाला हुशार बनवतं, पण समज माणसाला शहाणा बनवते.