समज न झाल्यावर संघर्ष अटळ ठरतो

मानवाच्या इतिहासात कितीही मोठे संघर्ष, युद्धे, वाद किंवा तुटलेली नाती पाहिली, तरी त्यांच्या मुळाशी एकच गोष्ट दिसते — समज न होणं. जेव्हा माणूस ऐकायला तयार नसतो, समजून घ्यायला तयार नसतो आणि फक्त स्वतःचं बरोबर असल्यावर ठाम राहतो, तेव्हा संघर्ष अपरिहार्य होतो. अनेक वेळा प्रश्न सोडवता येऊ शकतात, गैरसमज दूर करता येऊ शकतात, आणि तणाव कमी करता येऊ शकतो, पण त्यासाठी लागते ती समज, संयम आणि संवादाची तयारी. ही तयारी नसली की छोटा वाद मोठ्या संघर्षात बदलतो, आणि शेवटी त्याचं रूप तुटणं, वेदना किंवा विनाश असं होतं. माणूस बुद्धिमान आहे, विचार करू शकतो, पण तरीही तो अनेकदा समजून घेण्याऐवजी हट्ट धरतो, अहंकार जपतो आणि “मीच बरोबर” या भूमिकेत अडकतो. याच अडचणीमुळे अनेक नाती तुटतात, अनेक संधी वाया जातात आणि अनेक निर्णय चुकीच्या दिशेने जातात. संघर्ष निर्माण होण्यामागे नेहमी मोठे कारण नसते; कधी एक चुकीचा शब्द, कधी अर्धवट ऐकणं, कधी गैरसमज, तर कधी भावनांवरचा ताबा सुटणं — इतकंच पुरेसं असतं. पण जर त्या क्षणी समजून घेण्याची तयारी असेल, तर तोच क्षण संघर्ष टाळू शकतो. आजच्या समाजात प्रत्येकाला आपलं मत मांडायचं आहे, पण समोरच्याचं मत समजून घ्यायची तयारी कमी दिसते. लोक बोलतात जास्त, ऐकतात कमी, आणि समजून घेतात त्याहूनही कमी. त्यामुळे मतभेद वाढतात, गैरसमज पसरतात आणि शेवटी संघर्ष निर्माण होतो. संघर्ष म्हणजे नेहमी भांडण किंवा युद्ध असंच नसतं; कधी तो शांततेत लपलेला असतो, नात्यांमधील दुराव्यात दिसतो, संवाद तुटण्यात जाणवतो किंवा मनात साठलेल्या कटुतेत व्यक्त होतो. समज न झाल्यामुळे माणूस समोरच्याच्या परिस्थितीकडे, भावनांकडे किंवा अडचणींकडे पाहत नाही; तो फक्त स्वतःच्या अनुभवांवरून निष्कर्ष काढतो. आणि हे निष्कर्ष अनेकदा चुकीचे ठरतात. जर आपण थोडं थांबलो, प्रश्न विचारले, समोरच्याची बाजू ऐकून घेतली, तर अनेक संघर्ष सुरुवातीलाच टाळता येऊ शकतात. पण अहंकार, राग, असहिष्णुता आणि अधीरपणा या गोष्टी समजुतीच्या आड येतात. म्हणूनच अनेक वेळा समस्या सोडवण्याऐवजी वाढवल्या जातात. इतिहासातही हेच घडलं आहे — लोकांना समजावून सांगण्याचे प्रयत्न झाले, पण समज न झाल्यामुळे संघर्ष वाढत गेला. आजही वैयक्तिक आयुष्यात, कुटुंबात, समाजात किंवा राष्ट्रांमध्ये जे संघर्ष दिसतात, त्यामागे संवादाचा अभाव आणि समजुतीचा अभाव हेच मुख्य कारण असतं. समज म्हणजे सहमत होणं नाही, तर समोरच्याच्या दृष्टिकोनाला जागा देणं आहे. आपण प्रत्येक वेळी दुसऱ्याशी सहमत असायलाच हवं असं नाही, पण त्याला समजून घेण्याची तयारी ठेवणं हीच परिपक्वतेची खूण आहे. समज न झाल्यावर संघर्ष अटळ ठरतो, कारण मग प्रत्येकजण स्वतःचं संरक्षण करायला लागतो, स्वतःचं मत लादायला लागतो आणि शेवटी परिस्थिती नियंत्रणाबाहेर जाते. उलट, जिथे समज आहे, तिथे मतभेद असले तरी तुटणं होत नाही, चर्चा होते, मार्ग सापडतो आणि नाती टिकतात. म्हणूनच आयुष्यात मोठे संघर्ष टाळायचे असतील, तर मोठ्या शब्दांची गरज नाही; गरज आहे ती फक्त ऐकण्याची, थांबण्याची आणि समजून घेण्याची. कारण समज नसली की संघर्ष वाढतो, पण समज असेल तर संघर्ष टाळता येतो — आणि हेच आयुष्य अधिक शांत, सुसंवादी आणि समतोल बनवतं.